Hạt silica gel là gì? Nguyên lý hút ẩm trong bình thở máy biến áp dầu

Trong bình thở của máy biến áp dầu kiểu hở thường có một lớp hạt nhỏ gọi là silica gel. Khi dầu nguội và co lại, không khí bên ngoài được hút qua lớp hạt này. Silica gel giữ lại một phần hơi nước trước khi luồng khí đi vào bình dầu phụ.

Ở loại hạt chỉ thị xanh dương, màu hạt chuyển dần sang hồng khi hút ẩm. Người vận hành có thể quan sát sự đổi màu để theo dõi tình trạng hạt. Vậy cấu tạo của hạt silica gel có gì đặc biệt để giữ được hơi nước?

Hạt silica gel là gì?

Hạt silica gel là vật liệu hút ẩm dạng rắn, được tạo từ silic đioxit (SiO₂) vô định hình. Tùy cách sản xuất, thành phẩm có thể là hạt tròn hoặc hạt có hình dạng không đều. Bên trong mỗi hạt có nhiều lỗ xốp li ti mà mắt thường khó nhìn thấy. Chính các lỗ xốp này tạo nên phần lớn diện tích bề mặt của hạt.

Một cách sản xuất silica gel là cho natri silicat phản ứng với axit để tạo thành gel. Trong quá trình này, các hạt silica rất nhỏ kết lại thành một mạng lưới ba chiều. Các khoảng trống trong mạng lưới tạo nên hệ lỗ xốp của vật liệu. Nhà sản xuất có thể điều chỉnh kích thước lỗ xốp tùy theo mục đích sử dụng.

Silica gel thường có trong các gói hút ẩm đi kèm thiết bị điện tử. Với máy biến áp dầu kiểu hở, các hạt được đổ vào khoang chứa của bình thở. Một số bình thở dùng ống thủy tinh hoặc polycarbonate trong suốt. Nhờ vậy, người vận hành có thể quan sát lớp hạt từ bên ngoài.

hat-hut-am-silica-gel
Hạt hút ẩm silica gel

Nguyên lý hoạt động của hạt silica gel

Khi không khí ẩm tiếp xúc với hạt, các phân tử nước đi vào hệ lỗ xốp. Trên thành lỗ xốp có các nhóm silanol (Si–OH). Các nhóm này có thể tạo liên kết hydro với phân tử nước. Quá trình giữ các phân tử nước trên bề mặt hạt được gọi là hấp phụ.

Các phân tử nước đến sau có thể bám lên lớp nước đã hình thành trên thành lỗ xốp. Nhờ đó, nước có thể tạo thành nhiều lớp trên bề mặt bên trong hạt. Ở độ ẩm phù hợp, hơi nước còn có thể ngưng tụ thành nước lỏng trong lỗ xốp. Hiện tượng này gọi là ngưng tụ mao quản.

Lượng nước hạt có thể giữ phụ thuộc vào loại silica gel, nhiệt độ và độ ẩm không khí. Ở cùng nhiệt độ, một loại hạt thường giữ được nhiều nước hơn khi độ ẩm tương đối tăng. Trong cùng điều kiện, hạt khô có thể giữ thêm nhiều nước hơn hạt đã hút ẩm. Càng gần trạng thái cân bằng với không khí, hạt càng hút ẩm chậm. Khi đạt cân bằng, lượng nước hạt giữ ổn định ở nhiệt độ và độ ẩm đang xét.

Vì sao máy biến áp dầu kiểu hở cần bình thở chứa silica gel?

Dầu trong máy biến áp có hai nhiệm vụ chính là cách điện và tản nhiệt. Ở dòng máy biến áp khô nhựa đúc, lớp epoxy bao quanh và cách điện cho cuộn dây. Với máy biến áp dầu kiểu hở, bình dầu phụ trao đổi không khí với môi trường qua bình thở.Bình dầu phụ trao đổi không khí với môi trường qua bình thở. Với bình dầu phụ thông khí trực tiếp, mặt dầu tiếp xúc với lớp không khí phía trên. Nếu không khí đi vào còn ẩm, một phần hơi nước có thể hòa tan trong dầu. Độ ẩm có thể dịch chuyển giữa dầu và giấy cách điện khi nhiệt độ vận hành thay đổi.

Khi hàm lượng nước tăng, độ bền điện của dầu có thể giảm. Khi đó, dầu có thể bị đánh thủng ở điện áp thấp hơn. Độ ẩm cũng thúc đẩy quá trình thủy phân cellulose trong giấy cách điện. Quá trình này làm giấy lão hóa nhanh hơn và mất dần độ bền cơ học.

Bình thở chứa silica gel giúp làm khô luồng không khí đi vào bình dầu phụ. Nhờ đó, ít hơi ẩm đi vào dầu hơn qua đường thông khí. Nếu hệ cách điện đã nhiễm ẩm, cần đánh giá cả dầu và giấy để chọn cách xử lý.

binh-tho-chua-hat-silica-gel-danh-cho-may-bien-ap-dau-kieu-ho
BÌnh thở chứa hạt silica gel dành cho máy biến áp dầu kiểu hở

Bình thở hoạt động thế nào khi dầu giãn nở và co lại?

Khi dầu nóng lên, thể tích dầu tăng và mực dầu trong bình dầu phụ dâng lên. Với bình dầu phụ thông khí trực tiếp, khoảng trống phía trên mặt dầu thu hẹp. Áp suất tại đây cao hơn áp suất bên ngoài, đẩy không khí ra qua bình thở.

Khi dầu nguội đi, thể tích dầu giảm và mực dầu trong bình dầu phụ hạ xuống. Áp suất trong bình giảm xuống dưới áp suất bên ngoài. Với bình thở có cốc dầu, không khí đi qua lớp dầu khi chênh lệch áp suất đủ lớn. Luồng khí tiếp tục đi qua lớp silica gel, nơi một phần hơi nước được giữ lại. Sau đó, không khí theo ống nối vào bình dầu phụ.

Cốc dầu nằm dưới khoang chứa hạt. Khi không khí đi qua, có thể thấy bọt khí nổi lên trong cốc. Giữa các lần trao đổi khí, lớp dầu hạn chế hạt tiếp xúc với không khí ẩm. Để duy trì lớp ngăn này, mức dầu trong cốc cần đạt vạch quy định của nhà sản xuất.

khong-khi-duoc-day-ra-ngoai-khi-dau-nong-len
Không khí được đẩy ra ngoài khi dầu nóng lên
khong-khi-di-chuyen-vao-de-can-bang-ap-suat-trong-may-bien-ap
Không khí di chuyển vào để cân bằng áp suất trong máy biến áp

Vì sao hạt silica gel chuyển từ xanh dương sang hồng?

Loại hạt silica gel này dùng coban(II) clorua (CoCl₂) làm chất chỉ thị độ ẩm. Khi hạt khô, chất chỉ thị có màu xanh dương. Khi hạt hút ẩm, nước làm thay đổi trạng thái hydrat hóa của chất chỉ thị. Màu hạt vì thế chuyển dần sang hồng. Một số sản phẩm có thể ngả tím trước khi chuyển hẳn sang hồng.

Trong bình thở lấy khí từ phía dưới, không khí ẩm tiếp xúc với lớp hạt ở đáy trước. Vì vậy, phần hạt phía dưới có thể chuyển hồng khi phần phía trên vẫn còn xanh. Vùng đổi màu có thể lan dần lên trên khi luồng khí ẩm tiếp tục đi qua. Qua ống trong suốt, người vận hành có thể quan sát phần hạt đã đổi màu.

Màu của hạt khi khô và khi ẩm phụ thuộc vào chất chỉ thị. Chẳng hạn, một số loại silica gel có màu cam khi khô và chuyển xanh lá khi hút ẩm. Màu hạt giúp nhận biết tình trạng của chất hút ẩm trong bình thở. Để xác định hàm lượng nước trong dầu cách điện, cần thử nghiệm mẫu dầu.

Khi nào cần thay hoặc tái sinh hạt silica gel?

Với hạt có chỉ thị màu, tỷ lệ hạt đổi màu giúp xác định thời điểm thay. Ngưỡng thay hạt được nêu trong tài liệu của từng thiết bị. Chẳng hạn, Daelim hướng dẫn thay hoặc sấy khi hơn một nửa lượng hạt trong bình đổi màu. Khi thay mới, chọn đúng loại, cỡ hạt và lượng nạp theo tài liệu của bình thở.

Với loại có thể tái sinh, sấy giúp hạt giải phóng nước và phục hồi khả năng hút ẩm. Bề mặt hạt có thể trở lại màu ban đầu trước khi phần bên trong khô. Vì vậy, cần tuân theo nhiệt độ và thời gian sấy quy định cho loại hạt đang dùng. Bảo quản hạt đã tái sinh trong hộp kín để hạn chế hút ẩm trở lại.

Khi kiểm tra bình thở, cần chú ý vết nứt trên ống chứa hạt và tình trạng gioăng. Ở bình lấy khí từ dưới, hạt phía trên đổi màu trước là dấu hiệu cần kiểm tra độ kín. Sau thời gian ngừng máy kéo dài, MBT khuyến nghị kiểm tra bình thở trước khi đóng điện lại.