Siết ốc đầu cos sứ máy biến áp đúng lực là yêu cầu quan trọng trong quá trình lắp đặt. Nhiều người cho rằng đai ốc càng chặt thì mối nối càng an toàn. Tuy nhiên, lực siết quá lớn có thể làm nứt sứ, xoay ty dẫn điện hoặc biến dạng đầu cos. Ngược lại, lực siết quá nhỏ có thể khiến mối nối phát nóng khi máy vận hành.

1. Vì sao lực siết quá lớn có thể làm hỏng sứ và đầu cực máy biến áp?

Siết ốc đầu cos tạo lực kẹp giữa đầu cos và bề mặt dẫn điện. Lực này phải đủ duy trì tiếp xúc, nhưng không được vượt giới hạn thiết kế. Khi dùng lực quá lớn, mô-men siết có thể làm đầu cực hoặc ty dẫn điện xoay theo. Nếu không được giữ cố định, chúng có thể dịch chuyển khỏi vị trí ban đầu. Chuyển động đó tạo ứng suất không đều lên phần sứ. Vết nứt có thể xuất hiện trên thân sứ hoặc quanh vị trí chịu lực.

Tác động không chỉ giới hạn ở thân sứ. Đầu cực bị xoay có thể làm đầu cos lệch khỏi vị trí lắp đặt. Với máy biến áp dầu, cần kiểm tra thêm gioăng và dấu vết dầu quanh chân sứ. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc loại sứ, kích thước đầu cực và cấu tạo của từng máy. Vì vậy, không nên xác định lực siết bằng cảm giác hoặc kinh nghiệm chung. Giá trị sử dụng phải lấy từ hồ sơ kỹ thuật hoặc hướng dẫn của nhà sản xuất.

Lực siết mạnh khiến cho đầu cos bị gãy

2. Vì sao siết ốc đầu cos không đủ lực cũng không an toàn?

Ốc đầu cos được siết không đủ lực sẽ không tạo đủ lực kẹp giữa các bề mặt dẫn điện. Diện tích tiếp xúc thực tế có thể giảm, làm điện trở tiếp xúc tăng lên. Khi dòng điện đi qua, điện trở cao sẽ sinh nhiệt ngay tại mối nối. Dòng tải càng lớn, nhiệt phát sinh càng đáng kể. Mối nối vì thế có thể trở thành điểm phát nóng cục bộ trên đầu cực.

Nếu kéo dài, nhiệt độ bất thường có thể làm giảm chất lượng đầu cos và bề mặt tiếp xúc. Nhiệt cũng có thể ảnh hưởng đến lớp cách điện và các chi tiết lân cận. Kết nối điện khi đó kém ổn định và giảm độ tin cậy vận hành. Vì vậy, cố ý để mối nối lỏng không giúp bảo vệ sứ khỏi lực siết. Yêu cầu đúng là siết theo mô-men do nhà sản xuất quy định cho từng thiết bị.

Điểm phát nóng tại đầu cos của máy biến áp

3. Dấu hiệu nào cho thấy ốc đầu cos đã được siết sai lực?

Dấu hiệu thường gặp khi siết chưa đủ lực là mối nối phát nóng bất thường. Nhiệt độ tại một đầu cực có thể cao hơn các vị trí tương đương trong cùng điều kiện tải. Bề mặt tiếp xúc có thể đổi màu, biến dạng hoặc xuất hiện dấu vết quá nhiệt. Đầu cos có thể lệch khỏi vị trí lắp đặt hoặc không còn áp sát bề mặt tiếp xúc.

Ngược lại, lực siết quá lớn có thể gây nứt hoặc sứt mẻ phần sứ quanh đầu cực. Ty dẫn điện, vòng đệm hoặc đầu cos có thể bị nghiêng, xoay hay biến dạng. Với máy biến áp dầu 3 pha, dầu thấm quanh chân sứ cũng là dấu hiệu bất thường. Tuy nhiên, từng biểu hiện có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Chúng chỉ cảnh báo mối nối bất thường, chưa đủ để kết luận lực siết sai.

4. Cần kiểm tra những gì trước khi siết ốc đầu cos?

Trước khi siết, máy biến áp phải được cắt điện và cô lập khỏi mọi nguồn. Cần kiểm tra nguy cơ cấp ngược từ tủ điện trạm điện và các nguồn dự phòng liên quan. Trạng thái không còn điện áp phải được xác nhận theo quy trình của đơn vị vận hành. Các biện pháp khóa, cảnh báo và tiếp địa cũng cần được xác nhận theo quy trình. Công việc này chỉ dành cho nhân sự có chuyên môn và được giao nhiệm vụ. Đồng thời, cần đối chiếu loại sứ, kích thước đầu cực và mô-men siết trong tài liệu nhà sản xuất.

Phần sứ cần nguyên vẹn, không nứt, sứt mẻ hoặc có dấu vết phóng điện. Ty dẫn điện phải thẳng, không bị xoay, lệch hoặc lỏng tại chân sứ. Ren, đai ốc, vòng đệm và đầu cos cần sạch, không cháy xém, ăn mòn hoặc biến dạng. Cáp không được kéo căng hoặc tạo lực ngang lên đầu cực. Với thiết bị ngâm dầu, cần lưu ý dầu thấm và tình trạng gioăng quanh chân sứ. Dụng cụ phải đúng kích thước; cờ lê lực phải còn thời hạn hiệu chuẩn.

Kiểm tra lại lực siết của đầu cos

5. Trình tự siết ốc đầu cos sứ máy biến áp đúng kỹ thuật

Sau khi cô lập điện và hoàn tất kiểm tra, đặt đầu cos phẳng trên bề mặt đầu cực. Cáp phải nằm tự nhiên, không kéo lệch ty dẫn điện hoặc tạo lực ngang lên sứ. Lắp vòng đệm và đai ốc theo đúng thứ tự trong tài liệu của nhà sản xuất. Giữ đối lực tại vị trí được nhà sản xuất quy định, nếu đầu cực có điểm giữ chuyên dụng. Cách này giúp ty không xoay và hạn chế truyền lực sang phần sứ.

Siết đai ốc từ từ bằng cờ lê lực phù hợp và còn thời hạn hiệu chuẩn. Tăng mô-men theo từng bước, đồng thời theo dõi vị trí của đầu cos và ty dẫn điện. Dừng ngay khi đạt giá trị quy định cho đúng đầu cực. Giá trị này phải lấy từ hồ sơ kỹ thuật của từng MBT, không dùng một mức chung. Sau khi siết, kiểm tra độ áp sát và vị trí của toàn bộ mối nối. Đầu cos, ty dẫn điện và phần sứ không được xoay, lệch hoặc biến dạng.

6. Khi nào cần dừng thao tác và liên hệ đơn vị chuyên môn?

Cần dừng thao tác ngay khi thân sứ xuất hiện vết nứt, sứt mẻ hoặc dịch chuyển. Không tiếp tục siết nếu ty dẫn điện xoay theo đai ốc hoặc đầu cos biến dạng. Rò dầu tăng, khói, mùi khét, mùi ozone hoặc tiếng phóng điện đều là cảnh báo nghiêm trọng. Nếu đã đạt mô-men quy định nhưng mối nối vẫn lỏng, không được tự ý tăng lực.

Cần liên hệ đơn vị chuyên môn khi không xác định được mô-men hoặc cấu hình đầu cực. Ren hỏng, bề mặt cháy xém hoặc đầu cực từng phát nóng cũng cần được đánh giá chuyên sâu. Với máy biến áp khô, cần dừng nếu không xác định được kết cấu và mô-men của đầu cực. Chỉ đưa thiết bị trở lại vận hành sau khi nguyên nhân được xác định và xử lý đầy đủ. Nguyên tắc an toàn là dừng sớm, không cố siết để khắc phục mọi dấu hiệu bất thường.