Trong quá trình vận hành, điện áp đầu ra của máy biến áp có thể thay đổi so với giá trị danh định do biến động điện áp lưới, thay đổi phụ tải, chiều dài tuyến cáp hoặc điều kiện vận hành thực tế tại công trình. Để đưa điện áp về mức phù hợp hơn, máy biến áp thường được trang bị bộ điều chỉnh điện áp, còn gọi là bộ chuyển nấc điều chỉnh điện áp.

Đây là bộ phận quan trọng giúp người vận hành hiệu chỉnh điện áp đầu ra trong phạm vi thiết kế của máy biến áp. Tuy nhiên, việc điều chỉnh cần được thực hiện đúng kỹ thuật, đúng quy trình và dựa trên kết quả đo đạc thực tế.

1. Bộ điều chỉnh điện áp trên máy biến áp là gì?

Bộ điều chỉnh điện áp là bộ phận cho phép thay đổi tỷ số biến áp thông qua việc chuyển các nấc phân áp trên cuộn dây. Nhờ đó, điện áp đầu ra của máy có thể được hiệu chỉnh trong một khoảng nhất định thay vì cố định ở một giá trị duy nhất. Khi điện áp thứ cấp lệch khỏi mức mong muốn, người vận hành có thể lựa chọn nấc phù hợp để đưa điện áp về gần giá trị yêu cầu hơn. Việc điều chỉnh này giúp hệ thống điện phía sau vận hành ổn định, giảm nguy cơ ảnh hưởng đến thiết bị do điện áp không phù hợp.

Trong các máy biến áp phân phối như máy biến áp dầu hay là máy biến áp khô, bộ điều chỉnh điện áp thường được đặt ở phía cao áp. Dải điều chỉnh và cách bố trí cụ thể sẽ khác nhau tùy theo thiết kế của từng máy. Vì vậy cần kiểm tra thông tin trên nhãn máy trước khi thực hiện thao tác.

Bộ điều chỉnh nấc điện áp

2. Vì sao có máy biến áp dùng 1 bộ điều chỉnh và 2 bộ điều chỉnh?

Tùy theo thiết kế, máy biến áp có thể sử dụng 1 bộ điều chỉnh điện áp hoặc 2 bộ điều chỉnh điện áp. Thông thường, máy có 1 bộ điều chỉnh sẽ dùng để hiệu chỉnh điện áp cho một cấp điện áp đầu vào cố định. Trong khi đó, máy có 2 bộ điều chỉnh thường được thiết kế để linh hoạt điều chỉnh hai mức điện áp khác nhau trong cùng một máy biến áp – ví dụ như 22kV và 35kV, giúp phù hợp với nhiều điều kiện vận hành và yêu cầu đấu nối khác nhau của hệ thống điện.

Bộ điều chỉnh điện áp MBT

3. Khi nào cần điều chỉnh điện áp máy biến áp?

Việc điều chỉnh điện áp chỉ nên thực hiện khi điện áp đầu ra lệch khỏi mức yêu cầu trong thời gian ổn định và đã được xác nhận qua nhiều lần đo. Không nên điều chỉnh dựa trên một lần đo hoặc các dao động ngắn hạn của lưới điện, vì những biến động này có thể chỉ mang tính tạm thời.

3.1. Điện áp đầu ra thấp hơn mức yêu cầu

Khi điện áp hạ áp thường xuyên thấp hơn mức danh định, thiết bị có thể hoạt động kém ổn định, khó khởi động hoặc giảm hiệu suất. Trường hợp này cần kiểm tra nguyên nhân (lưới cấp, sụt áp, phụ tải, đấu nối) và có thể điều chỉnh nấc để nâng điện áp phù hợp.

3.2. Điện áp đầu ra cao hơn mức cho phép

Nếu điện áp đầu ra thường xuyên cao, thiết bị dễ bị quá nhiệt, giảm tuổi thọ hoặc vận hành ngoài dải cho phép. Khi tình trạng này ổn định, có thể điều chỉnh nấc để giảm điện áp, nhưng cần dựa trên thông số kỹ thuật của máy.

3.3. Sau khi lắp đặt và nghiệm thu máy biến áp

Sau khi lắp đặt, điện áp thực tế có thể khác thiết kế ban đầu. Trong giai đoạn chạy thử, cần đo kiểm điện áp và tải để điều chỉnh nấc nếu cần trước khi đưa vào vận hành chính thức.

3.4. Khi phụ tải của công trình thay đổi

Khi phụ tải tăng hoặc thay đổi, điện áp đầu ra có thể bị lệch. Nếu tình trạng này ổn định, cần kiểm tra hệ thống và xem xét điều chỉnh nấc. Tuy nhiên, nếu do quá tải hoặc cáp không phù hợp, cần xử lý nguyên nhân thay vì chỉ chuyển nấc.

3.5. Khi điện áp lưới cấp vào thay đổi so với thiết kế

Khi điện áp lưới cấp vào thay đổi thường xuyên so với thiết kế, điện áp đầu ra cũng bị ảnh hưởng. Trong trường hợp này, có thể điều chỉnh nấc để đưa điện áp về mức phù hợp hơn.

4. Khi nào không nên vội điều chỉnh điện áp?

Không phải mọi trường hợp điện áp bất thường đều nên xử lý bằng cách chuyển nấc. Trước khi điều chỉnh, cần kiểm tra và xác định rõ nguyên nhân, tránh xử lý theo cảm tính. Một số nguyên nhân phổ biến cần kiểm tra gồm:

• Đầu cáp, đầu cos hoặc mối nối bị lỏng.
• Phụ tải mất cân bằng giữa các pha.
• Cáp hạ áp không đủ tiết diện hoặc tuyến cáp quá dài gây sụt áp.
• Máy biến áp đang vận hành quá tải.
• Điện áp lưới dao động theo thời điểm (giờ cao điểm, thấp điểm).
• Thiết bị đo điện áp không chính xác hoặc đo sai vị trí.
• Đấu nối sai hoặc vị trí nấc hiện tại không đúng với cấu hình thiết kế.

Nếu nguyên nhân chính là lỗi đấu nối, quá tải, mất cân bằng pha hoặc sụt áp trên đường dây, việc chuyển nấc sẽ không giải quyết triệt để vấn đề. Trong một số trường hợp, điều chỉnh sai còn có thể làm điện áp đầu ra lệch nhiều hơn hoặc gây ảnh hưởng đến thiết bị sử dụng điện.

5. Lưu ý an toàn khi điều chỉnh điện áp máy biến áp

Để đảm bảo an toàn vận hành và tuân thủ quy trình kỹ thuật, việc điều chỉnh điện áp máy biến áp cần được thực hiện theo các nguyên tắc sau:

• Ngắt nguồn điện trước khi thao tác
  Đối với bộ chuyển nấc không điện, bắt buộc phải cắt điện hoàn toàn, kiểm tra không còn điện và thực hiện tiếp địa an toàn theo đúng quy trình.
• Không thao tác khi máy đang mang điện
  Chỉ được phép điều chỉnh khi máy được trang bị bộ chuyển nấc dưới tải và có hướng dẫn vận hành cụ thể từ nhà sản xuất.
• Thực hiện đúng theo tài liệu kỹ thuật
  Việc lựa chọn vị trí nấc cần căn cứ vào nhãn máy, sơ đồ đấu nối và tài liệu kỹ thuật đi kèm, không điều chỉnh theo cảm tính.
• Kiểm tra và xác nhận sau khi điều chỉnh
  Sau khi hoàn tất thao tác, cần đo kiểm lại điện áp đầu ra để đảm bảo phù hợp với yêu cầu vận hành của hệ thống.

Việc tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc trên giúp đảm bảo an toàn cho người vận hành, thiết bị và duy trì sự ổn định của hệ thống điện.

6. Khuyến nghị từ MBT

Đối với máy biến áp MBT, khách hàng nên kiểm tra thông số trên nhãn máy, bản vẽ kỹ thuật và tài liệu hướng dẫn đi kèm trước khi thực hiện điều chỉnh điện áp. Trong trường hợp điện áp đầu ra không ổn định, điện áp cao hoặc thấp kéo dài, hoặc cần hiệu chỉnh sau khi lắp đặt, khách hàng nên liên hệ đội ngũ kỹ thuật MBT để được tư vấn phương án phù hợp. Việc điều chỉnh đúng nấc giúp máy biến áp vận hành ổn định hơn, bảo vệ thiết bị điện phía sau và hạn chế rủi ro trong quá trình sử dụng.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Mỗi nấc điều chỉnh làm điện áp thay đổi bao nhiêu?

Mức thay đổi phụ thuộc vào thiết kế của từng máy biến áp. Số nấc, điện áp tương ứng và phạm vi điều chỉnh được thể hiện trên nhãn máy, bản vẽ hoặc tài liệu kỹ thuật đi kèm.

Chọn nấc “+” có luôn làm điện áp đầu ra tăng không?

Không nhất thiết. Ký hiệu nấc có thể được thể hiện theo điện áp phía cao áp hoặc theo tỷ số biến áp. Vì vậy, cần đọc đúng bảng nấc của từng máy, không lựa chọn chỉ dựa vào ký hiệu “+” hoặc “–”.

Có thể đặt vị trí nấc khác nhau cho từng pha không?

Không. Đối với máy biến áp ba pha, các pha phải được đặt ở cùng một vị trí nấc theo thiết kế. Việc sử dụng các vị trí khác nhau có thể làm sai lệch tỷ số biến áp và gây mất cân bằng điện áp giữa các pha.

Chuyển nấc có làm tăng công suất máy biến áp không?

Không. Chuyển nấc chỉ thay đổi tỷ số biến áp để hiệu chỉnh điện áp đầu ra, không làm tăng công suất định mức hoặc khả năng chịu tải của máy biến áp.

Máy biến áp dầu và máy biến áp khô có sử dụng bộ chuyển nấc giống nhau không?

Cả hai loại đều có thể được trang bị bộ chuyển nấc nhưng cấu tạo có thể khác nhau. Máy biến áp khô thường điều chỉnh qua các đầu phân áp hoặc thanh nối, còn máy biến áp dầu có thể sử dụng bộ chuyển nấc dạng tay xoay hoặc OLTC tùy thiết kế.

Bộ chuyển nấc có cần được kiểm tra định kỳ không?

Có. Bộ chuyển nấc cần được kiểm tra theo hướng dẫn của nhà sản xuất và kế hoạch bảo dưỡng máy biến áp. Nếu chỉ thị vị trí không rõ ràng, cơ cấu khó thao tác hoặc điện áp xuất hiện bất thường, cần dừng thao tác và liên hệ đơn vị kỹ thuật kiểm tra.